Cureyên rizîbûna radyoaktîv

Ayşenûr Ozel

Rizîbûna radyoaktîv pêvajoyeke wisan e dendika atomê ya guhêrbar bi radyasyonê enerjiyê winda dike. Materyalên dendikên bêîstîqrar dihewîne wekî radyoaktîv tê hesibandin. Sê cureyên herî gelemperî yên rizîbûnnê, rizîbûnên alfa, beta û gama ne. Hêza qels mekanîzmaya ji rizîbûna betayê berpirsiyar e lê her du yên din ji hêla elektromagnetîzm û hêza nukleer ve tên birêvekirin.

Pêvajoyeke tesadufî ya di asta atomên yekane de ye. Li gorî teoriya quantûmê, ne mimkûn e meriv pêşbîn bike ka dê kengê atomek taybetî rizî bibe, bêyî ku bizanin ew atom çi qasî wext heye. Lê belê ji bo hejmareke girîng a atomên wekhev, rêjeya rizîbûna giştî dikare wekî rizîbûna herdemî yan jî wekî nîv-emr were diyar kirin.

Hemî materyalên li dora me guhêrbar in. Hin malzeme dikarin di rizîbûna radyoaktîv de derbas bibin da ku îzotopên stabîltir ava bikin. Zanyaran ji bo cara yekê prensîbeke nû ya rizîbûnê dîtine. Di vê rizîbûnê de, forma siviktir a oksîjenê, oksîjen-13 (bi heşt proton û pênc notronan ve), di nav sê dendikên helyûmê de (atomek bêyî elektronên derdorê), protonek û pozitronek (guhartoyeke ‘version’ antîmaddeya elektronê) diherike.

Zanistvanên berê cureyên balkêş ên rizîbûna radyoaktîv li dû pêvajoyek bi navê rizîbûna beta-plus dîtine. Li vir proton vediguhere notronekê û hin enerjiya bi belavkirina pozîtron û antînotrinoyekê tê hilberandin, diweşîne. Piştî vê hilweşîna beta ya destpêkê dendika encam dibe ku têra enerjiyê bike û parçeyên zêde li hev bike û xwe bi qeys û qerar bike.

Ev moda rizîbûnê ya nû çavdêriya yekê ya sê dendikên helyûmê (parçeyên alfa) û protoneke piştî beta-hilweşînê derdikeve. Encam dikarin zanistvanan li ser pêvajoyên rizîbûnê û taybetmendiyên dendikê yên beriya hilweşînê agahdar bikin. Di vê ceribandinê de, lêkolîneran li Enstîtuya Cyclotron a Zanîngeha A&M ya Teksasê lezkerek parçikê wekî cyclotron tê zanîn bi kar anîn da ku bi enerjiyên zêde (nêzîkî sedî 10 ji leza ronahiyê) tîrêjek dendikên radyoaktîv hilberîne. Wan ev tîrêja materyalê radyoaktîv, oksîjen-13, şandin nav parçeyeke amûreke bi navê Odeya Projekirina Dema Target Active Texas (TexAT TPC) tê zanîn.

Materyal di hindirê vê detektorê de ya bi gaza karbondîoksîtê dagirtî ye û piştî deh milîsaniyeyan hilweşe, pozîtron û notrînoyekê (hilweşîna beta-plus) derdixe. Bi danîna oksîjen-13ê di nav dedektorê de yek bi yek û li benda hilweşîna wê, lêkolîneran bi bikaranîna TexAT TPC pariyên kelandî yên piştî rizîbûna betayê pîvandine.

Dû re wan daneyan bi bernameyeke kompîturê analîz kirin da şopên pariyên di gazê de mane nas bikin. Vê yekê hiştiye wan bûyerên kêmpeyda (tenê di her 1200 rizîbûnê de carekê diqewimin) wekî bûyerên tê de çar ji pariyan li dû rizîbûna betayê derdixin diyar bikin.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir